|
|
|
    
| Nieuw-Zeeland |
|
| Samenleving
& Cultuur |
| De bevolking van Nieuw-Zeeland telt bijna 4
miljoen inwoners. Hiervan heeft zo'n 75% een Europese afkomst, 14% is Maori, 5,3% is Polynesisch en 4,5% komt uit Azië.
De meeste "Europeanen" (Pakeha) zijn van Britse afkomst. Tot 1974 mochten de Britten
zonder meer naar Nieuw-Zeeland verhuizen vanwege de nauwe banden tussen deze
landen. Ruim
35.000 emigranten
zijn van Nederlandse afkomst.
Zij kwamen vooral na de Tweede Wereldoorlog samen met Denen en Italianen
naar Nieuw-Zeeland op zoek naar een beter leven. Velen van hen wonen op het Noordereiland en er zijn verschillende Dutch Communities opgericht. Vanaf de
jaren zeventig werd Nieuw-Zeeland populair onder Australiërs en vooral onder
Aziaten.
De laatste jaren
immigreren veel (rijke) inwoners van Hongkong en
jonge mensen uit Polynesië.
Deze groep jonge Polynesiërs kunnen vaak op hun
geboorteeiland geen werk vinden en komen naar Nieuw-Zeeland in de hoop hier
een betere toekomst te vinden. Maar aangezien ze vaak weinig scholing hebben
genoten zijn hun kansen op de arbeidsmarkt slecht, met als gevolg dat ze
gemakkelijk afglijden naar een marginaal bestaan. |
| |
| De Maori - ook wel tangata whenua
(mensen van het land) genoemd - is de grootste niet-Europese groep.
De Maori maken een steeds
groter deel uit van de totale bevolking. Hun leefomstandigheden worden steeds beter en het geboortecijfer
is onder de Maori bevolkingsgroep is beduidend hoger. Omdat er steeds meer gemengde huwelijken tussen Maori en Pakeha
plaatsvinden neemt het aantal 'raszuivere' Maori af. Meer dan 90% van de
Maori woont op het Noordereiland waar je dan ook de meeste
Maori-bezienswaardigheden kunt bezoeken.
Ongeveer 70% van alle Nieuw-Zeelanders woont op het Noordereiland.
Vanwege de trek van met name jonge mensen van het Zuidereiland naar het Noordereiland
lijken dat er alleen maar meer te worden.
Driekwart van alle Nieuw-Zeelanders woont in één van de vijf grote steden. Auckland is met ruim één
miljoen inwoners de grootste stad van heel het land.
Wellington volgt met bijna 350.000 inwoners en Christchurch is met 335.000
mensen de grootste stad van het Zuidereiland. Hamilton
heeft 165.000 inwoners, in de tweelingstad Napier-Hastings
wonen bijna 115.000 mensen
en Dunedin heeft 107.000
inwoners.
Nieuw-Zeeland heeft een bevolkingsdichtheid van zo'n 14 mensen per km²
(in Nederland wonen 452 per km²).
Alhoewel de meeste Nieuw-Zeelanders
in de steden wonen, is er weinig vervuilende industrie en is het land toch
overwegend een agrarisch ingesteld.
U kunt bijvoorbeeld op het Zuidereiland
vaak tientallen kilometers rijden zonder ook maar iemand tegen
te komen.
Taal |
| Nieuw-Zeeland heeft twee officiële
talen: Engels en Maori. Engels is de voertaal en kun je overal gebruiken.
Maori dreigde lange tijd uit te sterven maar maakt de laatste jaren een
come-back. Net zoals alle andere landen waar Engels wordt gesproken heeft
ook Nieuw-Zeeland deze taal er een accent aan toegevoegd en er een eigen
draai aangegeven. Hun platte uitspraak van de klinkers is de meest
opvallende eigenschap van de Kiwi-uitspraak van het Engels. Zo spreken ze
bijvoorbeeld 'fish and chips' uit als 'fush and chups'. Op het Noordereiland
eindigen ze hun zinnen vaak met 'ay!' en op het Zuidereiland is de Schotse
invloed goed hoorbaar in de rollende 'r'. Het Kiwi-Engels kent verschillende
eigen woorden en namen die ze zelf hebben verzonnen of zijn afgeleid van
andere talen, waaronder van het Maori. Zo hebben veel plaatsnamen in
Nieuw-Zeeland een Maori-naam. Hier volgen enkele typische woorden en
uitdrukkingen om de Kiwi's beter te snappen (en om je populairder onder de
Kiwi-incrowd te maken):
- Kiwi - een vleugelloze vogel / een groene fruitsoort / een
Nieuw-Zeelander / de Nieuw-Zeelandse dollar / speler van het nationale
rugbyteam / het bijvoeglijk naamwoord voor alles wat met Nieuw-Zeeland
te maken heeft
- BYO - Bring Your Own (je mag je eigen alcohol meenemen)
- Rattle your dags - schiet op
- Goes like a bomb - loopt als een trein
- Mate / cobber - maat / vriend
- Hangi - traditionele Maori-manier van koken
- Togs - zwemkleding
- Godzone - Nieuw-Zeeland
- Loopies - toeristen
- Full as a bull - stomdronken
- Chips - patat
- Boozer - bar
- The Mainland - het Zuidereiland
- EFTPOS - tijdens het betalen je pinpas gebruiken
- Choice - geweldig
- Jandals - slippers
- Pakeha - Nieuw-Zeelanders van Europese afkomst
- Smoko - rookpauze
- Long drop - een toilet zonder doortrekker (vaak een gat in de grond)
- Pig islander - persoon van het andere eiland
- Gumboots - rubberlaarzen
- Tramping - hiken
Het Maori kent veel overeenkomsten met Polynesische talen en enkele
Indonesische dialecten. Het Maori-alfabet kent slechts vijftien letters: A,
E, I, K, M, N, O, P, R, T, U, W, NG en WH. De taal leek ten dode te zijn
opgeschreven en werd lang alleen door oudere Maori en tijdens ceremonies
gebruikt. Maar de laatste jaren is er sprake van een opleving van Maoritanga
(Maori cultuur) en is er meer aandacht voor de Maori-taal gekomen. Zo wordt
er op scholen door heel Nieuw-Zeeland heen Maori-lessen gegeven, zijn er
televisieprogamma's in het Maori en zijn plaatsnamen omgedoopt in een
Maori-naam. Op veel plekken komen Maori bij elkaar om elkaar aloude
Maori-tradities, verhalen en de taal aan elkaar door te geven zodat deze
niet verloren gaat.
Godsdienst |
| De meest voorkomende godsdienst in
Nieuw-Zeeland is het Christendom. Zo'n 67% van alle Kiwi's noemt zich
Christelijk. Een kwart van de bevolking is aanhanger van de Anglicaanse
kerk, 18% van de Presbyteriaanse kerk en 15% is Rooms-Katholiek. Verder zijn
er Protestantse, Methodistische en Mormoonse kerkgenootschappen en wonen in
Nieuw-Zeeland Jehova's Getuigen, Islamieten, Joden, Hindoes en Boeddhisten.
Veel Maori zijn door de zendingsdrift van missionarissen toegetreden
tot diverse Protestantse genootschappen, maar een grote groep hangt de
Maori-vormen van het Christendom aan: Ratana en Ringatu. Het eerste geloof
is opgericht door Tahupotiki Wiremu Ratana. Aanhangers zijn ook in de
Nieuw-Zeelandse politiek te vinden. Ringatu is gesticht door Te Kooti - een
belangrijk Maori-leider uit de 19e eeuw - die een aantal verschijningen had
gezien. Zo'n 20% van de Kiwi's hangt geen geloof aan. Je bent in principe
altijd welkom bij een kerkelijke dienst of mis. Deze worden meestal
zondagochtend gehouden en bij alle Visitor Information Centres kun je
hierover informatie vinden.
Kunst & cultuur |
| Maori kennen al een lange traditie
in verschillende kunsten, zoals zang, dans en houtsierkunst. Toen zij nog
gen schrift kenden moesten verhalen, tradities en gebeurtenissen op andere
(kunstzinnige) manieren worden doorgegeven. De Europese kolonisten
daarentegen stonden met hun pioniersgeest nauwelijks open voor kunst. Ze
kwamen uit de arbeidersklasse en moesten hard werken om te kunnen overleven
in het vreemde en vijandige land. De enige kunstwerken van belang kwamen van
kunstenaars die Nieuw-Zeeland bezochten die een romantische kijk op het
ongerepte land verbeelden. Langzamerhand kwam er steeds meer aandacht voor
verschillende kunsten en ontstonden de eerste kunstopleidingen.
Tegenwoordig kun je in Nieuw-Zeeland genieten van allerlei soorten kunst.
Vooral in de grotere steden vinden er culturele activiteiten plaats op het
gebied van theater, dans, beeldende kunst, klassieke en populaire muziek,
literatuur en film. Helaas vertrekken er veel kunstenaars naar het
buitenland. Dit komt onder andere door het lage bevolkingsaantal van
Nieuw-Zeeland (dus minder publiek) en door de matige overheidssteun.
Toch is er op verschillende plekken sprake van een levendige kunstscene,
vinden het hele jaar door diverse festivals plaats en zijn er talloze musea
door het hele land verspreid. Vooral in de cultuurhoofdstad van
Nieuw-Zeeland Wellington kunnen kunstliefhebbers hun hart ophalen. Het barst
er van de galeries en festivals en hier bevindt zich het mooiste museum van
het land: het Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa (Te Papa). Wellington
is tevens de standplaats van internationaal gerenommeerde gezelschappen als
het Royal New Zealand, het New Zealand Symphony Orchestra, de National
Business Review New Zealand Opera, het Chamber Music New Zealand en de New
Zealand School of Dance. Nelson is een andere leuke plaats met een levendige
kunstscene. Er zijn veel galeries, kunst op straat, ateliers,
sieradenmakers, houtbewerkers, pottenbakkers en textielkunstenaars. Ook kun
je er naar verschillende theater- en muziekvoorstellingen.
Schilderkunst |
| De Nieuw-Zeelandse schilderkunst
kwam pas laat tot ontwikkeling. In de 19e eeuw werd het land wel bezocht
door Europese kunstenaars die met een romantische blik het landschap en de
bewoners weergaven. Een voorbeeld hiervan is de Nederlander Petrus van
Velden. Deze Rotterdammer kwam na successen in Nederland in 1890 in
Nieuw-Zeeland aan. Hij schilderde - vaak op bestelling - vooral landschappen
bij dreigend weer. Hij staat het meest bekend om zijn nogal sombere
verbeeldingen van de Otira-kloof in Arthur's Pass National Park. In 1915
overleed hij op 78-jarige leeftijd in Auckland. In de 20e eeuw ontstonden er
wel de eerste kunstopleidingen in Nieuw-Zeeland, al vertrokken vele
artiesten naar Europa waar ze werden geïnspireerd door het Impressionisme en
andere heersende stromingen. Zo ook Frances Hodgkins (1869 - 1947), de meest
bekende schilder uit Nieuw-Zeeland. Ze bereikte pas haar faam toen zij in
1901 naar Europa vertrok en daar veel succes had in Engeland en Frankrijk.
De schilderkunst kreeg steeds meer een serieuze plek in de Nieuw-Zeelandse
cultuur en kregen sommige Kiwi-schilders internationale faam. Zo werd
Charles Frederick Goldie (1870 - 1947) beroemd om zijn zeer nauwkeurige
verbeelding van Maori als een treurig en uitstervend ras. Het
Expressionisme, Kubisme en andere abstracte stromingen werden ingeburgerd en
toegepast door schilders als Rhona Haszard, Christopher Perkins en John
Weeks. Pas in 1954 werd er de eerste expositie van Nieuw-Zeelandse abstracte
kunst gepresenteerd. Deze tentoonstelling, 'Object and Image', in de
Auckland City Art Gallery deed veel stof opwaaien want voor veel
Nieuw-Zeelanders was dit een nieuwe - soms onbegrijpelijke - kunststroming.
Er hingen veel Modernistische werken die op een experimentele manier het
nationale karakter van Nieuw-Zeeland weergaven. Eén van deze schilders was
Colin McCahon (1919 - 1987), één van de belangrijkste moderne schilders van
Nieuw-Zeeland. Hij pakte controversiële thema's aan en plaatste cryptische
boodschappen op zijn doeken, met onder andere teksten uit de Maori-taal. Ook
Maori-schilder Robyn Kahukiwa maakte gebruik van verschillende
stijlelementen uit diverse culturen. Andere bekende moderne Kiwi-schilders
zijn Toss Woollaston. Jacqueline Fahey en Rita Angus.
Literatuur |
| In Nieuw-Zeeland kan zo'n 99%
lezen en schrijven en dit is te danken door de vraag van de Europese
kolonisten naar 'vrij, openbaar en verplicht onderwijs' in het nieuwe land.
Er werden leesmethoden ontwikkeld en kinderboeken geschreven die over de
hele wereld worden gewaardeerd. Er worden elk jaar literaire festivals,
schrijver- en lezerprogramma's en lezingen georganiseerd. Vooral in
Wellington trekken deze een groot publiek. Al sinds de komst van de eerste
Europese kolonisten heeft Nieuw-Zeeland regelmatig de aandacht weten te
trekken op het gebied van literatuur. Toen rond 1860 Nieuw-Zeelandse
schrijvers op begonnen te vallen kwamen hun boeken niet rechtstreeks uit
Nieuw-Zeeland zelf, maar uit Engeland. Dit was omdat er in die tijd nog geen
uitgeverijen in Nieuw-Zeeland waren. Het boek 'Erewhon' (1872) van Sanuel is
een klassieker over zijn leven op het Zuidereiland. 'The long white cloud'
(1898) van William Pember Reeves is een geromantiseerde geschiedenis van
Nieuw-Zeeland en een mooie beschrijving van het koloniale leven is 'The
story of a New Zealand river' (1920) van Jane Manders.
De internationaal meest bekendste schrijfster van Nieuw-Zeeland is
Katherine Mansfield (1888 - 1923) en betekende een nieuw begin van de
Nieuw-Zeelandse schrijftraditie. Ze was geboren in Wellington maar vetrok op
haar 19e naar Engeland. Hier bracht ze de rest van haar leven door,
afgewisseld met Frankrijk, en schreef ze als 'Bliss' (1920) en 'The
Garden-Party' (1922). Haar boeken zijn gebaseerd op haar jeugd in
Nieuw-Zeeland en worden gekenmerkt door haar scherpe observatie van het
menselijk gedrag. Ze werd slechts 34 jaar oud en stierf aan tbc. Je kunt
haar geboortehuis bezichtigen in het noorden van Wellington aan de Tinakori
Road.
Er ontstond onder de Kiwi-schrijvers en dichters een kenmerkende
Nieuw-Zeelandse stijl: er werd een lokaal idioom gebruikt en er werden
verwijzingen gemaakt naar de karaktereigenschappen van de kolonisten en het
ruwe landschap. Ook werden de schrijvers kritischer ten opzichte van hun
eigen land en hun boeken scherper. Voorbeelden van deze schrijvers zijn
Frank Sargeson, John Mulgan en Roderick Finlayson. Historicus Keith Sinclair
stelde in 'A history of New Zealand' (1961) de heersende ideeën over de
geschiedenis van Nieuw-Zeeland aan de kaak. Hij bekritiseerde het
primitivisme en de bevoordeelde interpretaties van de verdeling van het land
en de daaruitvolgende conflicten. Een andere internationaal beroemde
schrijfster is Janet Frame met onder andere 'Owls don't cry' (1957) en haar
autobiografische trilogie 'To the Is-land', 'An Angel at my Table', en 'The
Envoy from Mirror City' (1982 - 1985).
Tegenwoordig schrijven veel auteurs over raciale en sociale verhoudingen
in Nieuw-Zeeland. De historische schrijver Maurice Shadbolt is hier een
goed voorbeeld van. Hij schreef onder andere 'The Season of the Jew' (1986)
dat door de 'New York Times' als een van de beste boeken van het jaar daarop
werd gekozen. Het behandelt de oorlog aan de Oostkust tussen verschillende
Maori-stammen en de blanke kolonisten. Keri Hulme won in 1985 de
prestigieuze Engelse Booker Prize met 'The Bone People' (1984).
Maori-schrijver Alan Duff schreef beschreef met 'Once were warriors' (1990)
de schrijnende situatie van Maori in de Nieuw-Zeelandse maatschappij. Dit
boek en de verfilming ervan was voor velen een eye-opener over de huidige
situatie van veel Maori. De nieuwste internationaal succesvolle
Kiwi-schrijvers zijn Elizabeth Knox (met oa 'The Vinter's Lock' uit 1999),
Emily Perkins (met oa 'Not her real name' uit 1996), Kapka Kassabova (met oa
'Reconnassaince' uit 2000) en Sia Figiel (met oa 'Where we once belonged'
uit 1996).
Maori kunst |
| De Maori kunsten hebben een
ingewikkeld en gevarieerd karakter die ver van de westerse kunsten af lijkt
te staan. Deze stamt af van de Zuidzee-Eilanden waar zij voor hun komst naar
Nieuw-Zeeland woonden. Toen ze in hun nieuwe land aankwamen ontwikkelden zij
nieuwe taalvarianten en kunstuitingen die werden aangepast aan de
klimatologische omstandigheden en het landschap van Nieuw-Zeeland. Zo konden
ze door de aanwezigheid van bossen met gigantische bomen naast kano’s ook
gemeenschapshuizen bouwen en deze met allerlei houtsnijwerken versieren.
Omdat Maori tot de komst van de Europese kolonisten geen schrift kenden,
moest alles oraal worden doorgeven. Hierdoor kent de Maori een rijke cultuur
met redenaarskunsten, zang en dans waarmee oude kennis werd doorgegeven.
Hierdoor werden rituelen als begroeting, afscheid en uitdaging in stand
gehouden. Vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw werd er in Nieuw-Zeeland
steeds meer aandacht besteed aan de Maori-identiteit. Er ontstond interactie
tussen zowel Maori als Europese kunsten. Voorbeelden hiervan zijn de werken
van Colin McCahon en Roby Kahukiwa. De Maori staan bekend om hun
indrukwekkende siersnijwerken. Al tijdens hun periode in de Pacific werden
allerlei steensoorten en obsidiaan versierd met snijwerk waardoor er
allerlei gereedschappen werden gecreëerd. Door de overvloed aan hardhout zie
je veel houtsiersnijwerk, onder andere in de vorm van panelen op
gemeenschapshuizen, versierde kano's, gereedschap en houten beelden. Vaak
wordt de mens uitgebeeld met een vergroot hoofd omdat een exacte kopie van
de mens een belediging van de menselijke creatie van de goden zou zijn.
Zang (waiata) en dans (haka) zijn essentieel voor de Maori-cultuur. Op
deze manier werden en worden nog steeds traditionele Maori-gebruiken evenals
hun geschiedenis en verhalen doorgeven. Zowel mannen als vrouwen tonen bij
allerlei gelegenheden hun zang- en danskunsten. Er wordt vaak muziekgemaakt
met oude houten blaasinstrumenten en trommels maar tegenwoordig is de gitaar
ook niet meer weg te denken uit de Maori-muziekcultuur. De dansbewegingen
verschillen duidelijk tussen de mannen en vrouwen. Zo zijn die van de mannen
vrij woest tijdens typische oorlogsdansen. Je hoort een hoop gebrul en
worden tongen uitgestoken om de vijand te imponeren. Deze dans wordt onder
andere opgevoerd tijdens wedstrijden van de All Blacks, het nationale
rugbyteam. De 'poi' is een sierlijke dans is en alleen voorbehouden aan de
vrouwen.
Het meest bekende Maori-lied is 'Pokarekare Ana'. Het is afgeleid van een
gedicht van de leider van de Ngati Kahungunu-stam en gaat over de Romeo en
Julia van de Maori: Hinemoa en Tomoana. Bijna iedereen in Nieuw-Zeeland kent
dit lied. Vaak worden alleen de eerste paar regels gezongen maar 'Pokarekare
Ana' kent meerdere verzen. De eerste regels en het refrein gaan zo (met de
Engelse vertaling):
Pokarekare ana nga wai o Rotorua
Troubled are the waters of Rotorua
Whiti atu koe, e hine, marino ana e
If you cross them, maiden, they will be calm
E hine e, hoki mai ra
Come back to me , maiden
Ka mate ahau i te aroha e
I will die for love of you
Een typisch voorbeeld van Maori-kunst is de tatoeage. De hogere klasse
onder de Maori versieren hun lichaam, met name hun gezicht, met moko: het
krassen van lijnen in de huid die vervolgens met pigment worden gevuld.
Vrouwen mogen alleen hun kin en hun lippen versieren. De traditie is de
laatste tijd nieuw leven ingeblazen en zijn veel jonge Maori trots op hun
moko.
Jade heeft een belangrijke spirituele betekenis voor de Maori. Zij
geloven dat deze smaragdgroene steen, ook wel greenstone genoemd, dat iedere
drager er kracht aan geeft en hun krachten worden doorgegeven naar de nieuwe
dragers. Maori noemen jade 'pounamu' en zij maken er niet alleen sieraden
van, maar ook gereedschappen en wapens omdat dit in de geschiedenis het
hardste materiaal was dat ze kenden. Jade wordt in alpiene breuklijnen onder
grote hitte en druk gevormd. De stenen spoelen uiteindelijk van de
eroderende bergen in de rivieren van de West Coast. Al eeuwen zoeken Maori
koortsachtig hier naar deze spirituele stenen tijdens maandenlange
expedities.
De gemeenschapshuizen van de Maori - de marae - hebben een typische
architectuur. Deze gebouwen hebben één groot zadeldak op in de grond
verankerde palen die zijn versierd met fraai houtsnijwerk. De gevellijsten
en dakpatronen symboliseren de Maori-geschiedenis, het geloof in goden en
geesten van voorouders en de hiërarchische stammenstructuur van de Maori. De
muren zijn van gevlochten riet. Enkele schitterende marae kun je onder
andere zien in Rotorua, Waitangi, Te Kaha, Wellington en Auckland op het
Noordereiland.
In het zuiden van Canterbury, in het noorden van Otago en bij Lake Taupo
zijn enkele bijzondere rotstekeningen van Maori te zien. Hoewel Maori eerder
nauwelijks figuratieve kunst tentoonspreidden, zijn er in deze tekeningen
duidelijk de uitgestorven moa en hybride figuren gebaseerd op zeedieren als
de walvis te herkennen. Er wordt aangenomen dat de rotsen en grotten waar
deze tekeningen te zien zijn, door vroegere Maori als tijdelijke
accommodatie werden gebruikt tijdens hun jacht op onder andere moa’s. De
rotskunst is niet alleen van eeuwen geleden want er zijn ook afbeeldingen
van schepen te zien die aangeven dat er ook tekeningen zijn aangebracht na
de Europese kolonisatie van Nieuw-Zeeland.
Voor meer informatie
over Nieuw-Zeeland, ga naar: |
|
Voor meer bestemmings informatie over
Nieuw-Zeeland, ga naar: |
|
Voor reis-aanbiedingen naar Nieuw-Zeeland, ga
naar: |
|
|
| |
|
|
